Europa staat in brand en Amerika smelt weg: dit is waarom wetenschappers alarm slaan

Grote delen van het noordelijk halfrond kreunen onder extreme weersomstandigheden. Terwijl Zuid- en West-Europa weken vroeger dan normaal strijden tegen felle natuurbranden, legt een historische hittegolf het openbare leven in de Verenigde Staten lam. Wetenschappers zijn formeel: dit is niet de schuld van het weerfenomeen El Niño, maar het directe en onmiskenbare resultaat van de door de mens veroorzaakte klimaatverandering.

In de Verenigde Staten heeft extreme hitte de nationale feestdag van 4 juli grotendeels overschaduwd. Ruim twintig staten, verspreid over de Midwest, het zuiden en de oostkust, zitten momenteel in de houdgreep van een verstikkende hittegolf. In de hoofdstad Washington D.C. klom het kwik voorbij de 40 graden Celsius, wat leidde tot het annuleren van de traditionele Independence Day-parade. Ook in Philadelphia bleven de praalwagens door het extreme weer op stal staan.

Onderzoekers van het World Weather Attribution (WWA)-consortium hebben de Amerikaanse hittegolf geanalyseerd en kwamen tot een ijzingwekkende conclusie: zonder de opwarming van de aarde zou een hittegolf van deze omvang nagenoeg onmogelijk zijn. De kans op dergelijke temperaturen in een pre-industrieel klimaat schatten zij op minder dan één keer in de 1.000 jaar.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan is de situatie niet minder ernstig. In Zuid- en West-Europa staat de natuur letterlijk in brand. Volgens satellietwaarnemingen van de Europese klimaatdienst Copernicus is er dit jaar al meer dan 125.000 hectare natuurgebied in vlammen opgegaan. Hoewel dat nog geen absoluut record is – vorig jaar stond de teller rond deze tijd al op een verwoestende 320.000 hectare – ligt het totale afgebrande oppervlak nu al ruim 50 procent hoger dan het langjarige gemiddelde.

Wat experts vooral zorgen baart, is de timing. "De natuurbranden starten dit jaar vijftien dagen tot wel drie weken vroeger dan normaal", waarschuwde de Franse premier Sébastien Lecornu. Frankrijk telde dit jaar al 7.000 vuurhaarden. De extreme droogte en de uitdroging van de vegetatie die nu worden gemeten, worden normaal pas eind juli verwacht.

Ook Spanje en Portugal worden hard getroffen. In het zuiden van Spanje piekte de temperatuur onlangs al tot 45 graden Celsius, nadat het land in mei ook al een gortdroge periode te verwerken kreeg. In de gemeente Huesca moesten inwoners halsoverkop worden geëvacueerd en opgevangen in sporthallen vanwege een naderende vuurzee.

Hoewel negen op de tien bosbranden nog steeds door menselijk handelen (al dan niet per ongeluk) worden aangestoken, zorgt de gortdroge vegetatie ervoor dat vuurhaarden zich razendsnel kunnen uitbreiden en veel heter branden. Daardoor zijn ze voor de brandweer amper te bestrijden, zeker wanneer er een strakke wind staat.

Bij het horen van zulke extreme berichten wordt al snel gewezen naar El Niño. Dit natuurlijke weerfenomeen in de Stille Oceaan ging onlangs weer van start en doet de wereldwijde temperaturen gemiddeld met 0,2 tot 0,3 graden Celsius stijgen. Meteorologen en klimaatwetenschappers drukken die verklaring echter direct de kop in.

"De hittegolf toeschrijven aan El Niño klopt meteorologisch simpelweg niet", stelt Ioanna Vergini van het weerplatform WFY24. Deze El Niño is namelijk nog aan het warmdraaien; de piek ervan wordt pas in het najaar verwacht. Bovendien is de rechtstreekse invloed van El Niño op de Europese zomerhitte historisch gezien erg zwak. De huidige Europese hitte wordt veroorzaakt door een zogenaamde 'hittekoepel' (een hardnekkig hogedrukgebied dat hete lucht vasthoudt), die krachtig wordt gevoed door de algemene klimaatopwarming. "El Niño is in dit verhaal een afleiding."

Klimaatwetenschapper Friederike Otto (Imperial College London) sluit zich daar resoluut bij aan: "Ja, dit is de klimaatverandering. Ja, dit komt door de mens. En nee, het is niet El Niño." Zij benadrukt dat de menselijke uitstoot van broeikasgassen nu al verantwoordelijk is voor een structurele opwarming van 1,3 tot 1,5 graen Celsius wereldwijd. Dat effect is vele malen groter en permanenter dan de tijdelijke schommeling die El Niño veroorzaakt.

De weerdienst Copernicus waarschuwt dat de extreme brandstofomstandigheden voor natuurbranden zich niet beperken tot Spanje en Frankrijk. Grote delen van West- en Centraal-Europa, de Alpen, het zuiden van Groot-Brittannië, de westelijke Balkan, Turkije en zelfs het zuiden van Scandinavië kampen met extreme droogte. De grens van de hitte verschuift onmiskenbaar naar het noorden.