Kan je straks op pensioen? Voor deze groep Vlamingen wordt het nog langer en harder werken

De Belgische pensioenhervorming blijft voor velen een kluwen van regels, maar voor wie de zestig nadert, draait alles rond één cruciale vraag: hoe haal ik de eindstreep? De landingsbaan moest daarop een antwoord bieden. Minder werken, met een uitkering als vangnet, om de pensioenleeftijd van 66 jaar (en later 67 jaar) haalbaar te maken. Alleen: de toegang tot dat systeem is de voorbije jaren duidelijk verstrengd.

De overheid spreekt over “houdbaarheid van de pensioenen”. Vakbonden en experts zien vooral een groeiende groep werknemers die tussen de mazen van het net dreigt te vallen.

Een landingsbaan is een vorm van tijdskrediet op het einde van de loopbaan. Werknemers kunnen hun prestaties verminderen tot een 4/5de regime of een halftijdse betrekking. In ruil ontvangen ze een onderbrekingsuitkering van de RVA, die een deel van het loonverlies compenseert.

Belangrijk is dat deze periodes onder voorwaarden meetellen voor de pensioenberekening. Ze worden niet zomaar genegeerd. Toch is het technisch complexer dan vaak wordt voorgesteld: de pensioenopbouw gebeurt meestal op basis van een begrensd fictief loon. In veel gevallen blijft de impact beperkt, maar het is niet volledig identiek aan voltijds werken. De landingsbaan blijft dus een instrument om de loopbaan draaglijker te maken, maar het is geen volledig neutrale oplossing voor het latere pensioen.

Vandaag geldt als algemene regel dat de RVA-uitkering pas mogelijk is vanaf 60 jaar. Er bestaan uitzonderingen vanaf 55 jaar voor werknemers met een lange loopbaan (35 jaar), voor bepaalde zware beroepen of in ondernemingen in herstructurering. Die uitzonderingen zijn echter sectorgebonden en vastgelegd via cao’s. Ze zijn dus niet automatisch voor iedereen beschikbaar.

In eerdere hervormingsgolven lag de instapleeftijd lager (50, later 52 en vervolgens 55 jaar). De verstrenging is dus reëel, en voelbaar. Wie op 54 of 55 jaar fysiek of mentaal uitgeput is maar niet voldoet aan de voorwaarden, kan wel minder gaan werken, maar zonder RVA-uitkering. En dat maakt een wereld van verschil.

De gevolgen zijn niet gelijk verdeeld. Werknemers met onderbroken loopbanen — vaak vrouwen — botsen sneller op de voorwaarde van 35 loopbaanjaren. Periodes van deeltijds werk of zorgonderbrekingen maken het moeilijk om op 55 jaar aan die drempel te voldoen. Daarnaast is de erkenning van “zwaar beroep” niet uniform. Ze wordt sector per sector geregeld. Werknemers met een hoge mentale belasting maar zonder formele erkenning vallen vaak buiten de uitzonderingsregeling.

Ook financieel is het systeem niet voor iedereen even haalbaar. De RVA-uitkering is een forfaitair bedrag. Voor hogere lonen is de overstap naar 4/5de werk relatief verteerbaar. Voor lagere inkomens kan het loonverlies, zelfs mét uitkering, te zwaar doorwegen.

De heringevoerde pensioenbonus moet langer werken stimuleren. Wie na de vroegst mogelijke pensioendatum blijft werken, bouwt een netto bonus op per extra gewerkte dag. Ook werknemers in een landingsbaan kunnen in principe pensioenrechten blijven opbouwen. Maar de bonus is gekoppeld aan effectieve prestaties. Wie voltijds blijft werken, bouwt dus sneller en meer op dan wie zijn prestaties vermindert. Het systeem beloont in de praktijk vooral wie zonder onderbreking kan blijven doorgaan.

De landingsbaan bestaat nog steeds. Maar ze is minder vanzelfsprekend dan vroeger. De combinatie van hogere instapleeftijden, strengere voorwaarden en sectorgebonden uitzonderingen zorgt ervoor dat de groep die te moe is om voltijds te werken maar te jong is voor een vergoede landingsbaan, groter wordt.

Voor sommigen blijft de landingsbaan een waardevol instrument. Voor anderen is ze intussen eerder een privilege dan een recht. En dat maakt de eindfase van de loopbaan voor veel zestigers minder een zachte landing, en meer een evenwichtsoefening zonder vangnet.