Wekelijks betrapt, maar zelden bestraft: zo blijft Vlaanderen verder vol beton lopen

Vlaanderen slaagt er maar niet in om de zogeheten ‘betonkraan’ dicht te draaien. Hoewel lokale besturen de mond vol hebben van ontharding, blijkt uit onderzoek dat de handhaving ernstig tekortschiet. Wekelijks worden minstens dertig Vlamingen betrapt op het illegaal aanleggen van terrassen, opritten of zwembaden. Toch grijpen burgemeesters zelden hard in, tenzij een burenruzie hen daartoe dwingt.

Vlaanderen raakt in snel tempo verstikt onder een laag asfalt en beton. Nieuwe data van Statistiek Vlaanderen tonen aan dat inmiddels 15,7 procent van de totale oppervlakte is verhard. Dat komt neer op ruim 213.650 hectare die is afgedekt met kunstmatige materialen zoals klinkers, beton of kunstgras. Tussen 2013 en 2024 kwam er 21.080 hectare aan verharding bij. Ter vergelijking: dat is een landoppervlakte groter dan het volledige grondgebied van de stad Antwerpen dat in iets meer dan tien jaar tijd onder het beton is verdwenen.

De drang om buitenruimtes onderhoudsvriendelijk in te richten, heeft ingrijpende gevolgen. Regenwater kan bij hevige buien niet in de bodem sijpelen, wat het risico op lokale overstromingen drastisch verhoogt. Daarnaast ontstaat het hitte-eilandeffect: stenige oppervlaktes absorberen overdag de warmte en geven die 's nachts weer af, waardoor steden tijdens hittegolven amper nog afkoelen.

Uit een bevraging bij 214 burgemeesters bleek dat er vorig jaar minstens 1.628 gevallen van illegale verharding werden ontdekt — een gemiddelde van 31 overtredingen per week. Experts benadrukken dat dit een forse onderschatting is, omdat veel gemeenten de statistieken simpelweg niet bijhouden. Vaak kiest men achter de schermen voor een minnelijke schikking of een regularisatie, waarbij de stiekem aangelegde oprit alsnog achteraf wordt vergund.

Volgens Tom Coppens, professor ruimtelijke ordening (UA), ontbreekt het lokale besturen aan politieke moed om proactief op te treden uit angst om kiezers tegen de borst te stuiten. De huidige Vlaamse wetgeving is bovendien erg tolerant: burgers mogen in hun tuin tot wel 80 vierkante meter aan niet-overdekte constructies aanleggen zonder vergunning.

Om het tij te keren, experimenteren overheden met verschillende tactieken. Bijna een kwart van de gemeenten probeert burgers te verleiden met onthardingspremies voor groene voortuinen, al leverde dat vorig jaar in heel Vlaanderen amper 190.000 euro aan uitgekeerde subsidies op.

Slechts zes Vlaamse gemeenten durven de burger financieel te sanctioneren. Boechout, Sint-Pieters-Leeuw en Dilbeek hanteren een belasting op bouwen en verharden. In Boechout kost de aanleg van meer dan 80 vierkante meter terras of zwembad bijvoorbeeld 10 euro per vierkante meter. Merchtem en Heist-op-den-Berg werken dan weer met financiële waarborgen die pas worden vrijgegeven als de voortuin daadwerkelijk groen is aangelegd.